Dowody

Jak czytać tę stronę

Systemy profilaktyczne trudniej jest ewaluować niż pojedyncze programy, ponieważ przedmiotem badania jest sposób podejmowania decyzji, a nie ustalona z góry interwencja. Mimo to dowody na skuteczność Communities That Care są, jak na tego rodzaju podejście, wyjątkowo mocne: opierają się na randomizowanym badaniu kontrolowanym z dwunastoletnim okresem obserwacji. Są też nierówne w poszczególnych krajach, a najnowszy anglojęzyczny przegląd jest ostrożny w ocenach. Ta strona pokazuje jedno i drugie, bo czytelnik, który gdzie indziej trafia wyłącznie na dobre wieści, nie będzie im ufał.

Community Youth Development Study

Główne badanie rozpoczęto w 2003 roku. Dwadzieścia cztery małe miasteczka w siedmiu stanach USA dobrano w pary, a w każdej parze jedno miasteczko losowo wyznaczono do wdrożenia CTC. Ponad 4400 młodych ludzi obserwowano od piątej klasy, czyli mniej więcej od dziesiątego roku życia, aż po wczesną dorosłość.

Pod koniec szkoły średniej młodzi ludzie w miasteczkach objętych CTC istotnie rzadziej zaczynali pić alkohol, palić tytoń lub używać konopi oraz zgłaszali mniej czynów przestępczych i mniej przemocy. Ponieważ badanie było randomizowane, różnice te można przypisać samemu CTC, a nie temu, jakiego rodzaju miasteczka decydują się je wdrożyć.

Efekty się utrzymały. W wieku 21 lat uczestnicy z miasteczek objętych CTC o 49% częściej zachowywali abstynencję od tzw. substancji inicjujących (gateway drugs), o 18% częściej całkowicie unikali zachowań aspołecznych, a częstość przemocy kiedykolwiek w życiu była u nich o 11% niższa. W wieku 23 lat o 20% częściej mieli ukończone studia wyższe. Trwała abstynencja od tytoniu była wyższa wśród młodych mężczyzn.

Analiza ekonomiczna objęła tych samych uczestników. Już po pięciu latach korzyści przewyższały koszty. W ciągu dwunastu lat każdy dolar zainwestowany w CTC przyniósł 12,88 dolara w unikniętych szkodach, przy ostrożnych założeniach i z uwzględnieniem wyłącznie wyników pierwszorzędowych.

Australia

Pierwsza replikacja poza Stanami Zjednoczonymi nie była badaniem randomizowanym. Toumbourou et al. (2019) porównali pięć miejscowości należących do pierwszych czterech australijskich koalicji CTC ze 104 miejscowościami porównawczymi, wykorzystując 41 328 ankiet wypełnionych przez młodzież w latach 1999–2015. Używanie alkoholu kiedykolwiek w życiu spadało z roku na rok szybciej w miejscowościach objętych CTC (skorygowany iloraz szans 0,94, 95% przedział ufności 0,93–0,95). Analiza kosztów i korzyści w tych samych społecznościach wykazała zwrot 2,60 dolara australijskiego na każdy zainwestowany dolar, przede wszystkim dzięki ograniczeniu szkód związanych z alkoholem. Efekt był mniejszy niż w badaniu amerykańskim, w odmiennym otoczeniu politycznym, i był dodatni.

Niemcy

Badanie CTC-EFF, prowadzone przez Hanowerską Wyższą Szkołę Medyczną (Medizinische Hochschule Hannover), objęło niemieckie wdrożenie w latach 2020–2023 w 22 dobranych parach społeczności w czterech krajach związkowych. Nie było to badanie randomizowane, a większa część okresu obserwacji przypadła na czas pandemii. Dotychczas dwa ustalenia: społeczności objęte CTC wdrożyły więcej programów opartych na dowodach, ich liczba wzrosła z 3,57 do 8,57 na 10 000 mieszkańców, wobec statystycznie nieistotnego wzrostu w społecznościach porównawczych (Decker et al., 2025), a wielkość tego efektu zależała od jakości wdrożenia CTC (von Holt et al., 2025). W zakresie szerszych wyników systemowych, wokół których zaprojektowano badanie, czyli przyjęcia opartego na nauce podejścia do profilaktyki i współpracy międzysektorowej, do 2023 roku nie wykryto istotnej zmiany (Röding et al., 2026). Wyniki behawioralne wśród młodzieży są nadal śledzone. Pozostaje ono jak dotąd najbardziej gruntowną europejską ewaluacją.

Holandia

Holandia ma najdłuższą po Wielkiej Brytanii europejską tradycję CTC: badanie ankietowe zaadaptowano w 1999 roku, a na początku drugiej dekady XXI wieku proces lub przynajmniej jego badanie ankietowe młodzieży przeszło już ponad 25 gmin i dzielnic; większość z nich zakończyła działania do połowy tej dekady. Jedyne badanie kontrolowane, Jonkman et al. (2015), obserwowało w latach 2008–2011 dziesięć dzielnic w pięciu miastach, pięć z CTC i pięć bez, i nie stwierdziło mierzalnego efektu ani w zakresie zachowań problemowych młodzieży, ani w zakresie inicjacji picia alkoholu i palenia. Autorzy przypisują wynik zerowy zagrożeniom dla trafności wewnętrznej, właściwym badaniom środowiskowym tego rodzaju, a nie samemu modelowi; pozostaje on jednak najwyraźniejszym negatywnym ustaleniem w Europie i należy do każdego uczciwego opisu.

Wielka Brytania i ostrożny werdykt

W latach 1998–2008 organizacja Communities that Care UK współpracowała z ponad sześćdziesięcioma miejscami wdrożenia; około trzydzieści z nich przeszło proces CTC, pozostałe zleciły jedynie badanie ankietowe młodzieży. Jej działalność ustała w 2009 roku. Zlecona przez Joseph Rowntree Foundation ewaluacja trzech ośrodków demonstracyjnych (Crow et al., 2004) wykazała, że wdrożenie było nierówne, a zmiany w zakresie czynników ryzyka i czynników chroniących ograniczone i przy dostępnym schemacie badania niemożliwe do przypisania CTC; samo podejście uznała za obiecujące, pod warunkiem rozwiązania problemów wdrożeniowych. Program skończył się wraz z finansowaniem.

W listopadzie 2025 roku Youth Endowment Fund, który doradza w sprawach zapobiegania przemocy w Anglii i Walii, opublikował przegląd CTC w swoim zestawieniu Toolkit. Jego metaanaliza 41 wielkości efektu z 13 publikacji wykazała łączne ryzyko względne 0,93 dla wyników dotyczących przemocy i przestępczości, przy 95% przedziale ufności od 0,84 do 1,02, co nie jest istotne statystycznie, oraz znaczną heterogeniczność między badaniami. Fundusz przypisał temu podejściu niski wpływ, bardzo niską pewność dowodów i wysoki koszt, zalecając: nie zlecać nowych programów CtC ani nie zwiększać ich skali, dopóki dalsze badania nie wykażą, że podejście to można skutecznie wdrożyć w warunkach brytyjskich.

O tym werdykcie warto wiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze, sam załącznik do przeglądu odnotowuje, że żadne z uwzględnionych w nim badań nie pochodziło z Wielkiej Brytanii; wątpliwość dotyczy więc wykonalności wdrożenia w warunkach, w których CTC nie działa od 2009 roku i było ostatnio ewaluowane w połowie pierwszej dekady XXI wieku, nie zaś samego modelu. Po drugie, szacunek dotyczący wyłącznie przemocy, około 10% mniej przemocy (ryzyko względne 0,87, 95% przedział ufności 0,75–1,01), jest zgodny z kierunkiem wszystkich pozostałych badań przedstawionych na tej stronie; przegląd nie zdołał natomiast ustalić na podstawie dostępnych badań, czy efekt ten różni się od zera w sposób wiarygodny.

Uważamy, że to uzasadnione wyzwanie, a właściwą odpowiedzią na nie są dowody z Europy, a nie zbywanie tego podejścia. Niemcy wytwarzają je w ramach CTC-EFF; Szwecja, Estonia i Irlandia budują ich podstawę w postaci badań ankietowych, Irlandia z pierwszym pomiarem wyjściowym w 2026 roku; Chorwacja wnosi dowody z badań ankietowych i z wdrożeń.

Co z tego wynika

• W jedynym randomizowanym badaniu z długim okresem obserwacji CTC ograniczyło używanie substancji psychoaktywnych, przestępczość i przemoc, a efekty utrzymały się w dorosłości.
• Zwrot ekonomiczny w tym badaniu był duży; w Australii był dodatni, choć mniejszy.
• Europejskie dowody pokazują jak dotąd, że społeczności objęte CTC wdrażają więcej programów opartych na dowodach, nie wykazały jednak jeszcze szerszej zmiany systemowej stwierdzonej w badaniu amerykańskim, a w zakresie wyników behawioralnych są jeszcze skromniejsze.
• Najnowszy niezależny przegląd ocenia efekt w zakresie przemocy jako niepewny, a powodem jest niedostatek badań w warunkach, na których mu zależy.

Biblioteka literatury zawiera 259 publikacji, na których opierają się te podsumowania, po angielsku, niemiecku, portugalsku i hiszpańsku, każdą z odnośnikiem do oryginału.